SRPSKO NARODNO POZORIŠTE

Srpsko narodno pozorište

Prevod	Sofija Bilandžija
Adaptacija	Svetislav Jovanov i Ksenija Krnajski
Rediteljka	KSENIJA KRNAJSKI
Scenograf	DEJAN PANTELIĆ
Kostimografkinja	MARINA SREMAC
Kompozitor	VLADIMIR PETRIČEVIĆ
Scenski pokret	DAMJAN KECOJEVIĆ
Dizajner svetla	VOJKAN GOSTILjAC
Inspicijent	Snežana Radovanov-Kuzmanov
Šaptač	Nataša Barbir
Majstor tona	Dušan Jovanović
Majstor svetla	Bora Gaković
Tekst songova	Svetislav Jovanov
Narator	Damjan Kecojević

Postoji nekoliko važnih razloga zbog kojih smo radili ovu Ibzenovu dramu. Dva, za mene najvažnija, su što ona govori o praštanju (grešaka, sebičnosti, kukavičluka), koje je večna tema, i preuzimanju odgovornosti (za svoj život, svoje izbore, pogrešne procene, pa čak i svoju smrt), koje je tema našeg doba.
Aveti, za razliku od Sartrove definicije pakla, nisu drugi, to smo mi sami. Tajne koje opsesivno skrivamo kao da ih posle nas neće naslediti naša deca i zbog njih teže i nespokojnije živeti, potisnute emocije, zbog kojih (ah, po poslednjoj modi) umemo da živimo sa pola srca, propuštene šanse, zbog kojih se ili svetimo ili samosažaljevamo. Aveti su i lažni ideali - ono kad radimo zato što "tako treba" ili ubedimo sebe da je ono što je bliže i lakše baš ono što nam treba. A onda se tako slučajno probudimo u svetu u kojem se grandiozna reč "sreća" izjednačava sa osrednjom rečju "sigurnost".
Imali smo pun orman aveti, trudili smo se da ih puštamo polako i gledamo pravo u oči. Neke su nas obarale na pod, neke smo uspeli da zagrlimo. Divan osećaj...
Ksenija KRNAJSKI

P.S. Postoji u pozorišnim ekipama rasprostranjena autoironija za sve odluke i rešenja koja su "nedovoljno jasna". U takvim prilikama se između sebe uvek šalimo uz rečenicu: "Napisaćemo u programu!". Evo, koristim tu mogućnost da objasnim svoju "čudnu" i "jeretičnu" potrebu da za dve sredovečne uloge u drami pozovem mlade glumce. Želela sam u stvari da svi sem gospođe Alving, izgledaju mlado, lepo, "neokrnjeno". U središtu drame je, dakle, zrela žena sa tajnom ili prošlošću, što su, pored nepristajanja na šablone, razlozi zbog kojih ona stari. Ostali su pravi junaci našeg doba - ili još zeleni, ali sa zloslutno ograničenim rokom upotrebe (Osvald, Regina) - ili već prezreli, ali spolja ispolirani, zategnuti, nepromenjivi (pastor Manders, stolar Engstrand), gospodari sadašnjeg trenutka.
K. K.

Rođena 1977. u Novom Sadu, gde je završila Gimnaziju "Jovan Jovanović Zmaj". Diplomirala pozorišnu režiju na Akademiji umetnosti "Braća Karić" u klasi profesora Nikite Milivojevića i asistenta Anite Mančić.
Dosadašnje režije:
Koreditelj opere Lutkarsko pozorište majstora Pedra Manuela de Falje, Cinema reks, Beograd, 1997.
Jezički rulet Dare Karvila, Bitef teatar, 1999.
Polaroidi Marka Rejvenhila, Narodno pozorište, Beograd, 2001, diplomska predstava.
Porša Koklan Marine Kar, Večernja scena Radović, Beograd, 2003.
Govornica Jagoša Markovića - omnibus, Teatar armije, Sofija, Bugarska, 2003.
Pokondirena tikva Jovana St. Popovića, Srpsko narodno pozorište, 2004.
Pod plavim nebom Dejvida Eldridža, Narodno pozorište, Subotica, 2004.
Budite Lejdi na jedan dan Maje Pelević (39. BITEF, Bitef teatar) 2005.
Beograd-Berlin Maje Pelević, Zvezdara teatar, 2005.
Četiri male žene Ljiljane Jokić Kaspar / Svetislava Jovanova, Narodno pozorište "Toša Jovanović", Zrenjanin, 2006.
Aktivan je saradnik projekta NADA (NOVA DRAMA) koji se bavi unapređivanjem savremenog dramskog teksta i afirmacijom mladih autora.

Proteklo je čitavo stoleće otkako nas je veliki "severnjački mračnjak" napustio, a lucidna opaska Rejmonda Vilijemsa, izrečena šezdesetih godina, zvuči istinitije nego ikada: zaista, "Ibzen je, na nesreću, imao veoma mnogo branilaca." Stoga nam je, da bismo njegove Aveti učinili stvarnim za nas, preostao samo jedan put: napasti. Dovesti u pitanje sociološke formule i simbolistička zamagljivanja, žanrovske konvencije, psihoanalitička nadmudrivanja i primitivni feminizam. Da li su Aveti tragedija? Teško: suviše je u toj drami samosvesnog (ničeanskog?) uverenja da je Bog ako ne mrtav, no svakako sumnjivo odsutan. Možda triler? U velikoj meri, s tim što je u tom trileru istina od početka na videlu, a zločinac presuđuje detektivu koji je skriven unutar njega samog. Nije li reč o tragikomediji? Pokatkad, no svaki od likova je istovremeno i marioneta, ali i onaj koji vuče konce. I na neizvesnom početku, kao i u "nedorečenom" finalu Ibzenove drame pojavljuje se klopka teža od istine i otrovnija od laži: ako je istina - sloboda, da li je sloboda - najviši oblik zablude? Ako "Heda Gabler jeste pištolj", kao što tvrdi Dženet Li, Gospođa Alving je, u tom slučaju, mesto ognja: mutna svetlost glečera, tinjajući žar ideala, požar tela, strašno sunce gubitka.
Svetislav JOVANOV

U ovoj godini, svet / pozorište obeležava stogodišnjicu smrti norveškog dramatičara, jednog od ključnih tvoraca moderne drame Henrika Johana Ibzena (Skien, 1828 - Kristijanija, 1906) čije je delo, koje se stilski i poetički proteže od romantizma, preko (psihološkog i socijalnog) realizma do simbolizma, načinilo snažan uticaj na evropsku dramsku literaturu i pozorište.
Sin dobrostojećeg trgovca koji je, nakon bankrota, porodicu povukao u siromaštvo (što se, kao trauma, reflektovalo i na njegovo potonje delo), Ibzen već sa 15 godina radi kao apotekarski pomoćnik, potom izučava medicinu i, zbog toga, latinski jezik i počinje da piše drame koje nemaju nikakvog uspeha niti odjeka.
Prvi delimičan uspeh ostvaruje s komadom The Warrior's Barrow izvedenim u teatru u Kristijaniji. Posle toga dobija angažman u pozorištu u Bergenu, pod ugovorom koji podrazumeva da svake godine, za dan pozorišta, napiše po jedan komad. Iz tog perioda su i njegove drame: Gospođa Inger iz Estrota, Norma Olaf Liljekrans...
Pravi uspeh dolazi tek s prelaskom na mesto direktora Norveškog teatra u Kristijaniji, kad nastaju i neka od najznačajnijih dela: Ratnici na Helgolandu, Per Gint, Društvo mladih, Stubovi društva, Lutkina kuća, Aveti, Narodni neprijatelj, Divlja patka, Gospođa s mora, Heda Gabler, Graditelj Solnes...
Ono što je, bez obzira na period nastanka, zajedničko za celokupno Ibzenovo delo, odnosno njegove junake, jeste snažno prisustvo prošlosti koje definiše i opterećuje njihovu sadašnjost.

S Ibsenom, povijest drame počinje iznova. Već samo to čini ga najvažnijim dramatičarem poslije Shakespearea i Racinea. Moderno kazalište može se računati od Stupova društva (1877). Ali poput većine velikih umjetnika, Ibsen je u radu polazio iz okvira dostupnih konvencija. Četiri drame iz njegove prve zrele faze - Stupovi društva, Lutkina kuća, Sablasti i Neprijatelj naroda - prava su kompozicijska čuda u vodećoj maniri salonske drame zadnjih desetljeća devetnaestog vijeka. (...) Nijedno kazalište nikad nije imalo iza sebe snažniji voljni impuls i eksplicitniju društvenu filozofiju.
Ali te rasprave, koliko god možda trajne zahvaljujući svojoj kazališnoj snazi, nisu tragedije. U tragediji nema privremenih lijekova. (...) Ali, u dramama iz Ibsenova radikalnog razdoblja takvo što nije posrijedi. Za svaku nevolju koja zadesi junake ima lijeka, a Ibsenov je cilj navesti nas da te lijekove uočimo i proizvedemo. Lutkina kuća i Sablasti temelje se na uvjerenju da se društvo može približiti zdravoj, odrasloj koncepciji seksualnog života, te da se žena može i mora uzdići do dostojanstva muškarca. (...)
Ti se programatski ciljevi protežu u Ibsenovo srednje razdoblje. Ali s Divljom patkom (1884) dramski se oblik produbljuje. Ograničenja dobro sazdane drame i njezina hotimična plošnost perspektive počinju Ibsena pritiskivati. Zadržavajući prozni oblik i izvanjske konvencije realizma, vratio se lirskom glasu i alegorijskim sredstvima svojih ranih eksperimentalnih drama, Branda i Peer Gynta. Sa šumom igračkom i izmišljenim čamcem starog Ekdala u Divljoj patki, drama se vraća uporabi djelatna mita i simbolične radnje kojih je nakon kasnih Shakespearovih komada nestalo iz kazališta. U Rosmersholmu, Gospođi s mora i Heddi GablerIbsen je uspio u onomu što je pokušavao svaki istaknutiji dramatičar poslije sedamnaestog stoljeća i što čak i Goethe i Wagner nisu postigli u cijelosti: stvorio je novu mitologiju i kazališne konvencije koje će je izraziti. To je najglavnije ostvarenje Ibsenova genija, još do danas ne posve shvaćeno.
(...) Za svoje je drame morao stvoriti kontekst ideologijskog značenja (djelatnu mitologiju), a morao je namrijeti simbole i kazališne konvencije pomoću kojih će svoj smisao priopćiti gledateljstvu iskvarenom površnošću realističke pozornice. Nalazio se u položaju pisca koji izumljuje nov jezik i zatim mora svoje čitatelje poučavati u njemu.
(...) Ibsenove drame pretpostavljaju povlačenje Boga iz ljudskih poslova, a to je povlačenje otvorilo vrata studenim vjetrovima iz zloćudna premda neživa svijeta. Ali najpogibeljniji nasrtaji na razum i život ne dolaze izvana, kao u grčkoj i elizabetinskoj tragediji. Oni nastaju u kolebljivoj duši. Ibsen polazi od moderne svijesti o tomu da u psihi pojedinca postoji suparništvo i neravnoteža. Sablasti što progone njegove likove nisu opipljivi vjesnici prokletstva kakve nalazimo u Hamletu i Macbethu. To su sile rascjepa koje su provalile iz srži duha. Ili, točnije, to je rak što buja u duši.
(...) Ibsenove kasne drame predstavljaju onu vrstu gibanja prema unutra koju nalazimo u kasnim Shakespeareovim dramama. Cymbeline, Zimska priča i Oluja zadržavaju konvencije jakobinske tragikomedije. Ali, te konvencije služe kao putokazi što upućuju prema unutarnjim značenjima. Oluje, glazba, alegorijske maske sadrže implikacije koje manje pripadaju uobičajenom maštenom repertoaru, a većma krajnje privatnu poimanju svijeta. Aktuelni kazališni oblici puke su skele za unutarnje obličje. Upravo je to slučaj u Graditelju Solnessu, Johnu Gabrielu Borkmanu i Kad se mi mrtvi probudimo.
(...) Ima u tim burnim parabolama mjestimičnih odjeka iz klasičke i šekspirske tragedije. Mislim da odista doživljujemo srodan osjećaj tragičkog oblika kada Agamemnon korača po grimiznoj prostirci i kada se Solness uspinje u svoj toranj. Ali, žarište je krajnje različito. Ibsen počinje tamo gdje se prijašnje tragedije svršavaju, a njegove su fabule epilozi ranijih katastrofa.
George STEINER, Smrt tragedije, Prolog, Centar za kulturnu djelatnost SSO Zagreba, 1979.

20. V 1882 - Gengangere (svetska praizvedba); Aurora Turner Hall, Chicago (SAD); uloge: Helga von Bluhme (Gospođa Alving);
1886 - Gespenster; Herzogliches Hoftheater, Meiningen; uloge: Marie Berg (G-đa Alving), Alexander Barthel (Osvald);
1890 - Les Revenants; Théâtre Libre, Paris; uloge: Barny (G-đa Alving), Andre Antoine (Osvald);
1923 - Spettri (Ghosts); Eleonora Duse Company/Century Theatre, New York; uloge: Eleonora Duse (G-đa Alving), Memo Benassi (Osvald);
1936 - Ghosts; Nazimova Company/Golden Theatre, New York; režija: Alla Nazimova; uloge: Alla Nazimova (G-đa Alving), Harry Ellerbe (Osvald);
1953 - Gespenster; Münchner Kammerspiele (Nemačka); režija: Fritz Kortner;
1967 - Ghosts; Aldwych Theatre, London; režija: Alan Bridges; uloge: Peggy Ashcroft;
21. X 1973 - Aveti; Narodno pozorište "Toša Jovanović", Zrenjanin; režija: Aleksandar Ognjanović; uloge: Gordana Vinokić (G-đa Alving), Nikola Jurin (Osvald);
1976 - Les Revenants; Centre Dramatique National des Alpes - Maison de la Culture de Grenoble (Francuska); režija: Pierre Maxence; uloge: Maria Casares (G-đa Alving); Ariel Garcia-Valdes (Osvald);
1977 - Gespenster; Deutsches Schauspielhaus in Hamburg, režija: Luc Bondy; uloge: Doris Schade (G-đa Alving); Barbara Sukowa (Regina);
15. III 1979 - Aveti; Jugoslovensko dramsko pozorište, Beograd; režija: Aleksandar Ognjanović; uloge: Marija Crnobori (G-đa Alving), Miša Janketić (Osvald);
1982 - Ghosts; Eisenhower Theater, The John F. Kennedy Center for the Performing Arts, Washington, DC; režija: John Madden; adaptacija: Artur Kopit; uloge: Liv Ullmann (G-đa Alving), Kevin Spacey (Osvald);
1983 - Gespenster; Deutsches Theater, Kammerspiele Berlin; režija: Thomas Langhoff;
1986 - Ghosts; The Young Vic, London; uloge: Vanessa Redgrave (G-đa Alving);
22. IV 1994 - Aveti; Atelje 212, Beograd; režija: Pavle Lazić; uloge: Ružica Sokić (G-đa Alving), Tihomir Stanić (Osvald);
2002 - Gengangare; Kungliga Dramatiska Teatern (Dramaten), Stockholm; režija: Ingmar Bergman

IZVODI IZ KRITIKA

Uskraćeni univerzum
Let the sunshine ..." pevaše kosijaneri, "Daj nam sunca..." Loša, a u predstavi "Aveti" otpevaše i Ibzenovi duhovima prošlosti progonjeni "junaci", ophrvani neprobojnom tamom kutaka skrivenih u svim ormarima i vratima, koji vode napolje. Atmosfera bezdana, crne rupe... Dok teče, predstava "Aveti" teži da vas usisa... Gde zaista prestaje mladost, a počinje starost? Deca, a svi smo mi nečija, ponovo plaćaju grehe svojih roditelja, u začaranom krugu ceha radi zloupotrebe života, vlastite osionosti, uzročno i posledično rezultirajućih nakaradnim porodičnim odnosima.
Bez ikakvog zamagljivanja, Ibzenove "Aveti" kreira Ksenija Krnajski, u čemu je njenom radu pri adaptaciji i pisanju pesama doprineo Svetislav Jovanov. Uzak porodični krug, svet u kom likovi ne mogu da se iskobeljaju iz duboke i zagrižene crvotočnosti, unutrašnjeg osećaja da mogu sve, a da nisu uspeli ništa, sećanja koja uslovljavaju sadašnjost, dvojbe između ideala i sreće (iako kao ljudi nisu ni za jedno ni za drugo), predstavljen je takođe dvojako - realistično na planu same dramske radnje i brehtijanski na nivou samog koncepta. Stilski filigranski svedeno, vanvremenski izmešteno u "Zvezdane staze" značajno obogaćujućim, preciznim vezom scenografa Dejana Pantelića i kostimografkinje Marine Sremac (pozavideli bi joj mnogi modni kreatori).
Rešavajući da istina bude čista, ali i prazna, Ksenija Krnajski se sumnjivo ograđuje od Ibzenovih moralizatorskih tendencija, uzaludno potezanih, jer se danas moral i ustavom oslobađa svake definicije, determinizma. Mi vidimo očaj i bedu u sred bogatstva, gde Osvaldova (sin gospođe Alving) dijagnoza "omekšanja mozga" može da se primeni na sve aktere. Uostalom, ako je Bog mrtav, čemu onda aveti, čemu "uzdržavanje od veselog, blaženog, mladalačkog života"? Čemu stapanje svih likova u jedan lik očaja?
Ostavljanje žanra nedefinisanim, rezervisanim za svaki lik ponaosob, doprinosi "gordijizaciji", ali šteti unisonosti Ibzenovog pevanja. Dobrostojeća porodica u razvratu i raspadanju implicira propast elite, autoreferiranje - latentno uvlačećenje grada, persona na nezavisnim i uticajnim položajima... Šta to danas ima za konkretnu paralelu? Najpre bi se reklo - ništa! Sve je to, i preterano više od tog, prva paradigma aveti prošlosti koje se, koliko god rila po svesti, niko više ne boji. Mi, blasfemično je reći, živimo u svetu pravednika. Savest, kako reče nesrećni stolar Engstrand, jeste gadna stvar, ali - šta to beše savest?! (...)
Igor BURIĆ, Dnevnik, 28.10.2006.

Srpsko narodno pozorište 2006

			HENRIK IBZEN (1828 - 1906)
	O AUTORU

			AVETI UMESTO BOGA
	O DELU

			AVETI - IZABRANA TEATROGRAFIJA
	O DELU